geografia rodział 7 kl1

Pedosfera

Powłoka glebowa Ziemi będąca miejscem życia wielu organizmów; jej najważniejszą funkcją jest dostarczanie roślinom niezbędnych składników odżywczych. Składa się z fazy stałej, ciekłej i gazowej (trójfazowy układ gleby).

Gleba

Zewnętrzna powłoka skorupy ziemskiej o grubości od kilkunastu centymetrów do kilku metrów. Składa się z części mineralnych, organicznych, wody oraz powietrza glebowego.

Próchnica (humus)

Rozłożona substancja organiczna będąca źródłem składników odżywczych pobieranych przez rośliny. Powstaje w procesie humifikacji.

Wietrzenie skal

Proces rozpadu i rozkruszania skał, stanowiący pierwszy etap powstawania gleby. Stwarza porowatość, przepuszczalność oraz uwalnia pierwiastki niezbędne do rozwoju roślin.

Mineralizacja

Przemiana związków organicznych w proste związki mineralne (takie jak dwutlenek węgla, woda, amoniak). Jest to etap akumulacji i przekształcania materii organicznej.

Humifikacja

Rozkład szczątków organicznych przy udziale bakterii i grzybów skutkujący powstaniem próchnicy (humusu). Stanowi kluczowy etap przekształcania materii organicznej.

Bielicowanie

Wymywanie w głąb gleby związków mineralnych (np. żelaza) i organicznych (np. próchnicy). W wyniku procesu powstaje jasny poziom wymywania i pod nim ciemniejszy poziom wmywania.

Brunatnienie

Stopniowy rozkład złożonych związków chemicznych zawierających glin i krzem (glinokrzemianów). Uwalniające się żelazo i glin nadają glebie i jej otoczkom skalnym brunatną barwę.

Płowienie

Wymywanie części ilastych w głąb gleby. W efekcie powstaje jasny poziom wymywania, a pod nim ciemniejszy poziom wmywania.

Oglejenie

Odtlenianie związków mineralnych znajdujących się w glebie, np. w wyniku nadmiernego jej uwilgotnienia. W efekcie tworzy się poziom glebowy o sinoniebieskiej barwie.

Ferrytalizacja (laterytyzacja)

Szybki rozkład szczątków organicznych oraz wypłukiwanie z gleby większości minerałów. Zachodzi w gorącym i wilgotnym klimacie, a w glebie pozostają głównie związki żelaza i glinu nadające jej czerwoną barwę.

Żyzność

Naturalna zdolność gleby do zaspokajania życiowych potrzeb roślin poprzez dostarczanie im składników pokarmowych, wody i powietrza.

Urodzajność

Miara żyzności – ilość płodów rolnych uzyskana z jednostki powierzchni. Może być modyfikowana i zwiększana przez zabiegi agrotechniczne (nawożenie, nawadnianie).

Ściółka (poziom glebowy)

Płytka warstwa słabo rozłożonych substancji organicznych, m.in. liści i traw. Stanowi powierzchniową warstwę organiczną profilu glebowego.

Poziom próchniczny (poziom glebowy)

Warstwa, w której w wyniku rozkładu materii organicznej powstaje próchnica glebowa. Jest głównym źródłem składników odżywczych dla roślin.

Poziom wymywania / eluwialny (poziom glebowy)

Poziom, w którym niektóre substancje mineralne i organiczne są rozpuszczane i wypłukywane do niższych poziomów. Zazwyczaj jest jasny i uboższy w składniki odżywcze.

Poziom wmywania / illuwialny (poziom glebowy)

Poziom, w którym osadzają się związki wypłukane z wyższych poziomów. Stanowi najbogatszą w związki mineralne i organiczne warstwę profilu glebowego.

Zwietrzelina skały macierzystej (poziom glebowy)

Nietrwała część podłoża skalnego, w której cząstki ulegają dalszemu rozdrobnieniu. Tworzy naturalne przejście między skałą macierzystą a glebą właściwą.

Skała macierzysta (poziom glebowy)

Niezmieniona część podłoża skalnego, która nie uległa procesom glebotwórczym.

Czerwone i czerwonożółte gleby ferralitowe

Gleby strefowe występujące w klimacie równikowym wybitnie wilgotnym i podzwrotnikowym wilgotnym (pod wilgotnymi lasami równikowymi). Charakteryzują się intensywnym wymywaniem przez obfite opady i zawierają bardzo mało próchnicy.

Gleby czerwonobure i cynamonowoczerwone

Gleby strefowe w klimacie podzwrotnikowym suchym, występujące pod sawannami. Nie są zasobne w próchnicę, ponieważ materia organiczna w porze deszczowej szybko się rozkłada.

Szaroziemy, buroziemy i gleby pustynne

Gleby strefowe w klimatach suchych stref zwrotnikowych i podzwrotnikowych. Występują pod skąpą roślinnością (kaktusy, sukulenty); mają mało materii organicznej, niewiele próchnicy i często są zasolone.

Czerwonoziemy i żółtoziemy

Gleby strefowe w wilgotnych odmianach klimatów stref podzwrotnikowych i zwrotnikowych, pod lasem podzwrotnikowym. Są przemywane wodą i zawierają dużo związków żelaza lub glinu nadających im czerwoną lub żółtą barwę.

Gleby cynamonowe

Gleby strefowe w klimacie śródziemnomorskim pod roślinnością twardolistną (maquis). Powstają najczęściej na skałach węglanowych, co sprawia, że są dość żyzne.

Czarnoziemy

Gleby strefowe w klimacie umiarkowanym ciepłym kontynentalnym pod stepami. Powstają najczęściej na lessach, mają bardzo gruby poziom próchniczny i są najbardziej żyznymi glebami na świecie.

Gleby kasztanowe

Gleby strefowe w klimacie umiarkowanym ciepłym kontynentalnym (suchsze obszary stepowe). Mają mniejszy poziom próchniczny, jaśniejszą barwę oraz mniejszą żyzność niż czarnoziemy.

Gleby brunatne i gleby płowe

Gleby strefowe w klimacie umiarkowanym ciepłym morskim i przejściowym pod lasami liściastymi i mieszanymi. Tworzą się na glinach i piaskach; zachodzi w nich brunatniczenie lub płowienie; cechuje je średnia żyzność.

Gleby bielicowe

Gleby strefowe w klimacie umiarkowanym chłodnym pod lasami iglastymi (tajga). Występują na piaskach i żwirach; zachodzi w nich proces bielicowania; są mało żyzne.

Marzloćowe gleby tajgi

Gleby strefowe w klimacie umiarkowanym chłodnym pod tajgą. Występuje w nich wieloletnia zmarzlina, a w profilu zachodzi proces oglejenia.

Gleby tundrowe

Gleby strefowe w klimacie podbiegunowym pod tundrą (mchy, porosty, krzewinki). Powstają na wieloletniej zmarzlinie, niska temperatura ogranicza rozkład, a w profilu występuje proces oglejenia.

Inicjalne gleby arktyczne

Gleby strefowe w klimacie polarnym pod roślinnością pionierską (porosty, mchy). Mają bardzo słabo wykształcony profil.

Mady (gleby śródstrefowe)

Występują w dolinach i deltach rzecznych, gdzie regularnie dochodzi do zalewów (osady rzeczne). Są to gleby na ogół bardzo żyzne.

Rędziny (gleby śródstrefowe)

Powstają na podłożu skał węglanowych (np. wapienie) lub siarczanowych (np. gipsy). Mają bogatą zawartość próchnicy, ale liczne odłamki skalne utrudniają ich uprawę.

Czarne ziemie (gleby śródstrefowe)

Powstają na obszarach o dużej wilgotności przy udziale roślinności łąkowej. Mają gruby poziom próchniczny i są bardzo żyzne.

Gleby bagienne (gleby śródstrefowe)

Występują w miejscach, gdzie zwierciadło wód podziemnych znajduje się płytko pod powierzchnią. W profilu posiadają sinoniebieski poziom oglejenia i charakteryzują się małą żyznością.

Gleby wulkaniczne (gleby śródstrefowe)

Powstają na pokrywach bazaltowych i tufach wulkanicznych. Odznaczają się dość dużą żyznością.

Gleby górskie (gleby niestrefowe)

Występują w obszarach górskich we wszystkich strefach klimatycznych. Są to gleby inicjalne – słabo wykształcone, o płytkim profilu i silnie kamieniste, wykorzystywane głównie pod pastwiska.

Gleby antropogeniczne (gleby niestrefowe)

Powstają w wyniku działalności człowieka (ogrody, działki, tereny poprzemysłowe). Charakteryzują się dużą zawartością próchnicy w warstwie ogrodowej lub są silnie zdegradowane.

Wilgotny las równikowy (formacja)

Klimat równikowy wybitnie wilgotny. Roślinność to najbujańsza formacja na Ziemi – wielowarstwowe lasy, drzewa kapokowe, liany, epifity. Gleby: czerwonożółte gleby ferralitowe.

Suchy las podzwrotnikowy (formacja)

Klimat równikowy wilgotny z odmianą monsunową. Roślinność: gatunki gubiące liście w porze suchej (np. drzewa tekowe). Gleby: czerwone gleby ferralitowe.

Sawanna (formacja)

Klimat równikowy wilgotny i suchy (dwie pory roku). Roślinność: twardolistne sucholubne trawy oraz pojedyncze drzewa (akacje, baobaby). Gleby: gleby czerwone i cynamonowoczerwone.

Pustynia i półpustynia (formacja)

Klimat zwrotnikowy i podzwrotnikowy suchy. Roślinność skąpa, sucholubna (kserofity, sukulenty: kaktusy, aloesy, cierniste krzewy). Gleby: szaroziemy, buroziemy, gleby pustynne.

Roślinność typu śródziemnomorskiego (formacja)

Klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski (gorące, suche lata i wilgotne, łagodne zimy). Roślinność: wiecznie zielone, twardolistne zarośla (maquis, chaparral, skrub). Gleby: gleby cynamonowe.

Las zwrotnikowy i podzwrotnikowy (formacja)

Klimat wilgotny stref zwrotnikowych i podzwrotnikowych. Roślinność o zróżnicowanym składzie gatunkowym (np. sekwoje w Ameryce Północnej, araukarie, eukaliptusy). Gleby: czerwonoziemy, żółtoziemy.

Step (formacja)

Klimat umiarkowany ciepły kontynentalny. Roślinność trawiasta (kostrzewy, ostnice, turzyce); inne nazwy to preria, pampa czy puszta. Gleby: czarnoziemy.

Lasy liściaste i mieszane (formacja)

Klimat umiarkowany ciepły morski i przejściowy. Roślinność z przewagą drzew liściastych zrzucających liście na zimę (dęby, buki, grab, klony) oraz domieszką sosny. Gleby: gleby brunatne, gleby płowe.

Tajga (formacja)

Klimat umiarkowany chłodny. Roślinność to przede wszystkim drzewa iglaste (świerk, sosna, jodła, modrzew). Gleby: gleby bielicowe, marzloćowe gleby tajgi.

Tundra (formacja)

Klimat podbiegunowy. Roślinność: mchy, krzewinki, porosty oraz karłowate drzewa (np. brzoza polarna). Gleby: gleby tundrowe.

Pustynia lodowa (formacja)

Klimat biegunowy. Roślinność: glony, mchy i porosty rosnące na skałach niepokrytych lodem. Gleby: inicjalne gleby arktyczne.